Blog Jobexpress.pl

Peerelowska indoktrynacja nie omijała żadnej sfery życia. Państwo uczyło obywateli postrzegania świata, wskazywało właściwy tok myślenia, tłumaczyło zawiłości polityki, a także wytyczało ścieżki zawodowe. Wizja pracy przedstawiana na plakatach różniła się jednak od rzeczywistości. Dziś stanowi ona lekcję prostackiej propagandy, a zarazem ciekawostkę, której warto się przyjrzeć.

Specyfika peerelowskiego plakatu

Plakaty propagandowe posiadają szereg wspólnych cech, czy raczej ograniczeń, wynikających z ich perswazyjnych założeń. Peerelowscy plastycy skupiali się przede wszystkim na przesłaniu, dbając, by było klarowne także dla niewykształconych i młodych odbiorców. Wartość artystyczna schodziła wówczas na dalszy plan. Wizualne bogactwo było wręcz niepożądane, jako że mogło przeszkodzić w odbiorze komunikatu. W efekcie większość plakatów charakteryzowała się graficzną prostotą: surową kreską i ubogą paletą barw z dominującym kolorem czerwonym*.

Przekaz graficzny był zazwyczaj uzupełniany przez hasła: krótkie teksty o charakterystycznym brzmieniu, często stylizowane na neutralne informacje. Formułowano je w sposób niedopuszczający możliwości sprzeciwu czy nawiązania dyskusji. Bezpośrednie, surowe slogany zazwyczaj nie pozostawiały wątpliwości co do przesłania, a jeżeli autor zdecydował się użyć bardziej skomplikowanych środków stylistycznych, były one czytelne i pozbawione subtelności.

Dobra robota

Socjaliści próbowali przekonać obywateli, że praca jest dobrem samym w sobie. Odpowiadało to teoretycznym założeniom komunizmu, co podkreślano, zestawiając wizję pracy dla dobra wspólnego z przejaskrawionym obrazem kapitalizmu. Zwolenników obowiązującego systemu portretowano w pomnikowych, doniosłych, patetycznych pozach, zaś jego wrogów obrazowały karykatury.

Autorzy plakatów często kojarzyli pracę z walką. Robotników stylizowano na żołnierzy, a maszyny rolnicze ustawiano w szeregach, przypominających rzędy czołgów i pojazdów pancernych. Obrazom towarzyszyły motywujące slogany, skonstruowane z użyciem takich słów jak “walka”, “front” czy “zwycięstwo”. Plakaty miały uświadamiać obywatelom wagę ich pracy, a porównanie do udziału w walce angażowało emocjonalnie dzięki perspektywie pokonania symbolicznego wroga. Władza pragnęła, by sumienne wykonywanie obowiązków stało się wartością moralną, dowodem patriotyzmu, a nawet kwestią honoru.

Partia broni, Partia radzi…

Według plakacistów PRL-u praca stanowiła dobro, które nie byłoby możliwe do uzyskania bez pomocy Związku Radzieckiego. Przekonywano Polaków, że współpraca daje wzajemne, choć nieproporcjonalne korzyści: opiekuńczy ZSRR poradziłby sobie bez Polski, lecz bez dobrodusznego wsparcia Polska zostałaby zniszczona przez kapitalistów. Propaganda, połączona z manipulowaniem historią, okazała się skuteczna. Przez wiele lat po wojnie uważano Rosjan za wybawców.

PZPR również starał się zaszczepić w obywatelach przekonanie o doniosłości swej roli. Plakaty dotyczące Partii podkreślały jej zakorzenienie w tradycjach robotniczych i ludowych. Działaczy kreowano na jednostki wybitne – mędrców przemawiających w imieniu ludu, wybrańców i bliskich przyjaciół dobroczyńcy Stalina. Nadmierna pewność siebie doprowadziła do powstania plakatów udowadniających, że Partia jest dobrem samym w sobie. Motywowano do działania na rzecz PZPR, lecz nie były to prośby poparte argumentami, a zakamuflowane rozkazy, narzucające określony tok myślenia.

Miejsce dla kobiet i młodzieży

Wizerunek kobiety na plakatach socjalistycznych może wprawić w zdumienie. Idealna przedstawicielka płci pięknej daleka była od uległej, nierozgarniętej gospodyni domowej, wszechobecnej w popularnych wówczas w USA produkcjach telewizyjnych. Kobiety również były zachęcane do pracy. Portretowano je w bohaterskich pozach, stylizując na osoby silne, zdecydowane, nieustępujące mężczyznom pod żadnym względem. Warto zauważyć, że nie narzucano im roli – oczywiście poza rolami, które Partia chciała narzucić wszystkim. Kobieta-murarz czy traktorzystka były bohaterkami wielu propagandowych plakatów.

Młodzież również powinna przyczyniać się do “walki o szczęście, pokój i rozkwit socjalistycznej ojczyzny”, wdrażając się do pracy od młodych lat. Stosunek do studentów był jednak o wiele chłodniejszy. Plakaty sugerowały m.in., że zaciągają oni dług wobec państwa i rodziny, będąc nieobecnymi tam, gdzie odbywa się “prawdziwa” praca. Przekaz był nad wyraz subtelny; nie tworzył go slogan czy prostacka karykatura, ale, na przykład, zniecierpliwione spojrzenie ciężko pracujących rodziców.

Pomożecie? Pomożecie!

Plakaty peerelowskie surowo potępiały lenistwo. Plastycy łączyli „bumelanctwo” z brudem i brzydotą, a obiboków przedstawiali w roli społecznych wyrzutków, działających na szkodę narodu. Skierowane przeciwko nim obrazy były przesycone pogardą. Jej szczyt osiągnęła wyjątkowo pomysłowa ilustracja “Tu spoczywa bumelant”, zrównująca wykonywanie pracy z życiem, a lenistwo ze śmiercią.

Skrajnie odmiennie uwieczniano przodowników pracy, kreowanych na wzór dla wszystkich Polaków i bezcenny, narodowy skarb. Partia chciała, by lenistwo przynosiło wstyd. Kusiła sumiennych pracowników satysfakcją i odpoczynkiem – oczywiście w zalecanej przez siebie formie – oraz możliwością wypracowania przywilejów.

Wujek Dobra Rada

Indoktrynacja nie była jedynym celem przyświecającym twórcom plakatów. Obrazy o charakterystycznej stylistyce pojawiały się również w zakładach pracy, obrazowo przedstawiając konsekwencje nieprzestrzegania zasad BHP. Dużą grupę stanowiły plakaty potępiające pijaństwo w miejscu pracy, choć jednocześnie, w zadziwiający sposób, władza zachęcała do spożywania alkoholu.

Poprzedni ustrój może wydawać się dziwaczny, przerażający, śmieszny, czy na inny sposób osobliwy, lecz warto pamiętać, że plakatowa propaganda nie jest wyjątkiem w skali świata.

* wszechobecność czerwieni wynika nie tylko z kolorystyki flagi ZSRR, ale również z przekonania ówczesnych psychologów o stymulującym wpływie tej barwy.